Əsma Nəcəfova ADPU nəzdində ADPK müəllimi
İnkluziv sinif müəlliminin səriştəsi
İnkluziv təhsil mühitində müəllimlərin peşəkar səriştələri təhsilin keyfiyyətinin və bütün şagirdlərin uğurunun təmin edilməsində mühüm rol oynayır. İnkluziv təhsil bütün şagirdlərin, o cümlədən əlilliyi olan uşaqların ümumi təhsil müəssisələrində bərabər şəraitdə təhsil alması deməkdir. Bu modelin uğurlu tətbiqi əsasən müəllimin peşəkar hazırlığından asılıdır.
Pedaqoji səriştələr
Diferensial tədris: Müxtəlif qabiliyyətli şagirdlər üçün fərdi tədris proqramlarının hazırlanması Diferensial yanaşma — bütün şagirdlərin eyni təhsil məzmununa çatmasını təmin edərkən, öyrənmə prosesinin və qiymətləndirmənin fərdiləşdirilməsi deməkdir.
Adaptasiya edilmiş materiallar: Tədris resurslarının şagirdlərin xüsusi ehtiyaclarına uyğunlaşdırılması. Müəyyən bir auditoriyanın (məsələn, uşaqlar, dil öyrənənlər və ya fiziki məhdudiyyətli şəxslər) ehtiyaclarına, səviyyəsinə və qavrayışına uyğunlaşdırılmış resurslardır. Bu zaman orijinal məzmunun mahiyyəti saxlanılır, lakin forması və ya dili sadələşdirilir.
Nümunələr:
- Dil öyrənənlər üçün: Mürəkkəb sözləri və cümlə strukturları sadələşdirilmiş klassik əsərlər (məsələn, Şekspirin pyeslərinin A1 və ya B1 səviyyəsində qısaldılmış versiyaları).
- Uşaqlar üçün: Elmi faktların və ya ensiklopedik məlumatların cizgi filmi, rəngli illüstrasiyalar və sadə izahlarla təqdim olunması.
- İnklüziv təhsil üçün: Görmə məhdudiyyəti olan şəxslər üçün adi kitabın Brayl əlifbasına və ya səsli formata (audio-kitab) çevrilməsi.
- Mədəni adaptasiya: Xarici dildə olan bir dərslikdəki nümunələrin yerli mədəniyyətə və adət-ənənələrə uyğun adlar və məkanlarla əvəz edilməsi.
Qiymətləndirmə: Alternativ qiymətləndirmə metodlarının tətbiqi — onları real həyat şəraitində tətbiq etmə bacarığını ölçən, qeyri-ənənəvi metodlar toplusudur. Bu metodlara həm fərdi, həm də qrup şəklində icra olunan müxtəlif fəaliyyətlər daxildir:
- Portfoliolar (İnkişaf faylları): Şagirdin müəyyən müddət ərzində yerinə yetirdiyi ən yaxşı işlərin toplusu.
- Layihə əsaslı tapşırıqlar: Şagirdin konkret bir mövzunu dərindən araşdıraraq təqdim etdiyi genişmiqyaslı işlər.
- Performans tapşırıqları: Biliklərin praktiki tətbiqini tələb edən laboratoriya təcrübələri, simulyasiyalar və ya rol oyunları.
- Özünüqiymətləndirmə: Şagirdin öz öyrənmə prosesini və işinin keyfiyyətini müstəqil şəkildə analiz etməsi.
- Konsept xəritələri (Concept Maps): Mürəkkəb ideyalar arasındakı əlaqələri vizual olaraq göstərmək bacarığının yoxlanılması.
- Müşahidə və Müsahibə: Müəllimin şagirdin fəaliyyətini izləməsi və ya söhbət vasitəsilə onun anlama səviyyəsini müəyyən etməsi.
- Açıq kitab imtahanları: Şagirdin məlumatı tapmaqdan çox, mövcud resurslardan istifadə edərək mürəkkəb sualları təhlil etmə bacarığı.
Bu metodlar şagirdlərin fərqli öyrənmə üslublarını nəzərə almağa və onlara daha ədalətli və dinamik təhsil mühiti yaratmağa kömək edir.
Psixoloji səriştələr
Empatiya: Hər bir şagirdin emosional vəziyyətini anlamaq bacarığı.
Səbir və dözümlülük: Xüsusi ehtiyaclı şagirdlərlə işləmə zamanı tələb olunan keyfiyyətlər Xüsusi ehtiyaclı şagirdlərlə işdə səbir və dözümlülük, şagirdin öyrənmə tempinin yavaş olmasını, davranış pozuntularını və ya təkrar ehtiyaclarını anlayışla qarşılamaq, emosional tarazlığı itirmədən dəstəyə davam etməkdir.
Kommunikatív səriştələr
Ailə ilə əməkdaşlıq: Valideynlərlə effektiv ünsiyyət və əlaqə
Sağlamlıq imkanları məhdud (SİM) uşaqların valideynləri ilə işləyərkən ünsiyyət sadəcə məlumat ötürmək deyil, həm də onlara emosional dayaq olmaqdır.
Komanda işi: (psixoloq, loqoped, tifloopedaqoq)İnklüziv komanda ilə əməkdaşlıq, sağlamlıq imkanları məhdud (SİM) uşağın uğuru üçün müxtəlif mütəxəssislərin (müəllim, psixolog, loqoped, sosial işçi və həkim) birgə və koordinasiyalı fəaliyyətidir.
Refleksiv səriştələr
Özünüqiymətləndirmə: Tədris metodlarının daimi təhlili
İnklüziv təhsildə özünüqiymətləndirmə və tədris metodlarının daimi təhlili müəllimin öz fəaliyyətinə kənardan baxaraq, xüsusi ehtiyacı olan şagird üçün ən effektiv yolu tapması prosesidir.
Tədris Metodlarının Daimi Təhlili Bu, tətbiq olunan “alətlərin” şagirdin fərdi inkişafına xidmət edib-etmədiyini yoxlamaqdır.
Peşəkar inkişaf: Yeni metod və texnikaların öyrənilməsi
İnklüziv müəllimin öyrənməli olduğu ən müasir metod və texnikalar bunlardır:
Universal Dizayn (UDL – Universal Design for Learning)
Diferensial Təlim (Differentiated Instruction)
Davranışın Tətbiqi Analizi (ABA Terapiyası elementləri)
Sosial-Emosional Öyrənmə (SEL)
Peşəkar inkişaf üçün tövsiyələr: Vebinarlar və Kurslar və Təcrübə Mübadiləsi
Nəticə İnkluziv sinif müəlliminin səriştəsi çoxölçülü və kompleks xarakter daşıyır. Uğurlu inkluziv müəllim:
– Daim öyrənən və inkişaf edən mütəxəssis olmalıdır
– Hər bir şagirdin potensialını görə bilməlidir
– Fərdi yanaşma və diferensial tədris metodlarını sərbəst tətbiq etməlidir
– Psixoloji dəstək və emosional təhlükəsizlik yarada bilməlidir
– Ailə və mütəxəssislərlə effektiv əməkdaşlıq qurmalıdır
İnkluziv təhsilin keyfiyyəti birbaşa müəllimin bu səriştələrə yiyələnmə səviyyəsindən asılıdır. Buna görə də, müəllim hazırlığı proqramlarında inkluziv pedaqogika kurslarının genişləndirilməsi və təkmilləşdirilməsi zəruridir.
